Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

(Deze stelling zal Daan op woensdag 5 maart verdedigen op het symposium ‘Wiens gezag? Literaire kritiek in multimediale tijden’ – zie hieronder voor meer informatie)
Het gezag van de literaire kritiek is verdwenen. In de veelheid van stemmen in deze ‘multimediale tijden’ is die van de serieuze critici van de traditionele media zwak; hij wordt overstemd door de zomaar-iemanden die met gemak laaiend enthousiast zijn of razend negatief. Want het draait niet meer om gezag, het draait om vertrouwen. En mijn stelling is dat dat vertrouwen verloren is gegaan doordat de media die er traditioneel een podium aan geven, de literaire kritiek niet meer serieus nemen. En door ook de concurrentie niet serieus te nemen wordt de literaire kritiek gemarginaliseerd.

In steeds kleinere boeken-, cultuur- en lifestylebijlages moeten steeds kleinere recensietjes concurreren met interviews, columns en signalementen. In populaire maandbladen en op internet zijn inleefbaarheid en spanning de belangrijkste punten waar boeken op worden beoordeeld, stijl is alleen een punt van aandacht als hij afwijkt, analyse en uitgebreide argumentatie zijn vaak ver te zoeken. ‘Wiens gezag’ is een wrange vraag als de vermeende gezagdragers in kwestie weggestopt zijn in smalle kolommetjes en amper gelezen worden.

Dat klinkt heel bitter, en je kunt je afvragen of een licht triomfalisme niet beter past bij een concurrent als ik. Op Recensieweb.nl bespreken we nieuwe Nederlandse romans, verhalenbundels en novellen met een grote groep recensenten onder begeleiding van een tienkoppige redactie, voor duizenden bezoekers. We concurreren op ruimte met de kranten – elk boek (en dan bedoel ik ook elk boek, we streven naar volledigheid in deze genres) kan bij ons achthonderd woorden krijgen – en proberen ook een hoog kwaliteitsniveau vast te houden. Je kunt je afvragen of wij, de natuurlijke opvolgers van de traditionele boekenbijlages als ze eenmaal doodgemarginaliseerd zijn, niet gewoon onze kans moeten afwachten en als wolven dichterbij moeten kruipen als de laatste vonk uit het kampvuur is verdwenen. Je kunt je afvragen of wij het wel erg moeten vinden dat de gedrukte literaire kritiek geen gezag meer heeft en geen vertrouwen, marginaal is.

Toch vind ik dat wel.

De echte concurrentie, de huidige opvolgers van de literaire kritiek as we know it is, zijn niet de serieuze websites, maar de tv-programma’s, bladen en internetsites die op een populaire, weinig kritische manier aandacht aan boeken geven. Die hebben twee dingen voor op de literaire kritiek: de personen of media die het over de boeken hebben zijn zichtbaar, aanspreekbaar, als je beste vriend of leesclubgenote, en ze presenteren zich op een aantrekkelijke manier. Zo kan de ene student Literaire Kritiek zeggen dat ze nog altijd let op hoe goed een recensie geschreven is, maar de ander bekennen dat het voor hem minstens zo belangrijk is dat een website er professioneel uitziet. Ik ben bang dat er meer mensen zoals die tweede student zijn: persoonlijkheid en presentatie zorgen voor vertrouwen, niet de argumenten.

En die argumenten blijven, vind ik, het belangrijkst. En die vind je nog wel, zij het in steeds mindere mate, bij de traditionele literaire kritiek. De critici in kranten en weekbladen leveren nog steeds de betere kritiek. Zij hebben het grotere overzicht en een grotere lees- en schrijfervaring dan de blogger-next-door. De literair critici oordelen vaak wel en kunnen ook oordelen over stijl, thematiek en de plek in een oeuvre, iets dat in de concurrerende media, in print en online, vaak wegvalt bij de inleefbaarheid en de spanning. Onze journalisten, onze critici kunnen een constante zijn in een veranderende wereld. Wat ze doen is het waard om serieus genomen te worden.

Maar: ja, er is iets tegen te doen. En dat kan door te kijken naar de concurrentie, en op je eigen manier in te spelen op de vraag naar herkenbaarheid van de critici, naar persoonlijkheid, en naar duidelijke en aantrekkelijke presentatie. Laat zien wat je in huis hebt. Stel prioriteiten in print, kies voor grote stukken voor belangrijke boeken, presenteer de critici als auteurs. Geef je mensen vertrouwen, geef ze ruimte, wees transparant, verklaar je redactionele keuzes. Gebruik je website, je aantrekkelijke website, om andere boeken ook aan bod te laten komen. Gebruik je website om met open, goed doorzoekbare archieven te laten zien waarom je je critici vertrouwt: dit vonden ze eerder en wel daarom. Zo kan de literaire kritiek het vertrouwen terug winnen. En zo houdt Recensieweb een serieuze concurrent.

Wiens gezag? Literaire kritiek in multimediale tijden

Woensdag 5 maart 2008 vindt er aan de Vrije Universiteit een symposium plaats over literaire kritiek in multimediale tijden, onder de titel ‘Wiens gezag?’ Deelnemers zijn: Marcel Möring (schrijver op locatie Vrije Universiteit), Annette Portegies (uitgeverij Querido), Daan Stoffelsen (Athenaeum Boekhandel; redacteur Recensieweb), Jos Joosten (hoogleraar Nederlandse letterkunde Radboud Universiteit, voormalig poëziecriticus De Standaard en projectleider van een door NWO gesubsidieerd onderzoek naar de geschiedenis van de naoorlogse literaire kritiek in Nederland) en Elsbeth Etty (bijzonder hoogleraar Literaire kritiek VU, prozacriticus NRC Handelsblad).

Tijd: woensdag 5 maart 2008, 15.00-18.00 uur. Plaats: Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105, Kerkzaal (16e verdieping). Het programma is:

15.00-15.30 inloop, thee en koffie
15.30-16.30 vijf statements over het gezag van de literaire kritiek
16.30-17.30 discussie tussen de deelnemers o.l.v. Ad Zuiderent
17.30 afsluitende borrel

Belangstellenden kunnen zich aanmelden bij het Afdelingensecretariaat van de Faculteit der Letteren (afdelingensecretariaat@let.vu.nl).