Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

Ik lees veel via linkjes die me op Facebook worden doorgestuurd, zowel uit Engelse als Nederlandstalige kranten en sites. Als je het zo bekijkt, lees ik heel veel kranten.’ Arjen van Veelen, winnaar van de Jan Hanlo Essayprijs, auteur van de essaybundel Over rusteloosheid en sinds kort redacteur van nrc.next, leest veel en gevarieerd. Zonder internet was dat nooit mogelijk geweest. Een korte kennismaking ter voorbereiding op 5 april, als we het gaan hebben over literaire kritiek online.

Een eclectisch lezer

Kranten? ‘Ik ben abonnee van NRC Handelsblad en nrc.next, daar lees ik de literatuurpagina’s van, al lees ik er ook weer niet alles van. En dan koop ik De Groene Amstterdammer, Elsevier en Vrij Nederland af en toe los.’ Hij leest eclectisch. Via Facebook dus, en via Flipboard. ‘Dat is een programma op de iPad, dat een magazine-achtig iets samenstelt uit artikelen die je worden aanbevolen via sociale media.’

Voor een voorbeeld van een succesvol advies via Facebook moet hij even graven. ‘Buwalda. Iemand op Facebook was erg enthousiast over Bonita Avenue, en dat maakte me nieuwsgierig. Dt zijn de beste adviezen: iemand die je zelf kent heeft veel meer overtuigingskracht dan een onbekende criticus in de krant.’

Wiens autoriteit?

Want dat is wel zo: er zijn beroepsrecensenten, ‘instituten’, de Arjan Petersen en Elsbeth Etty’s. ‘Die kun je als lezer ook leren kennen als je ze keer op keer leest, als je ze volgt. Dan weet je op een gegeven moment: als Arie Storm het niets vindt, dan zal ik het wel goed vinden. Maar alleen wie professioneel leest, kan zo’n oordeel op waarde schatten.’

Een voorbeeld uit de filmwereld: ‘We hadden bij NRC twee filmredacteuren, die totaal uiteenlopende meningen hadden over Black Swan. De een was lyrisch, de ander vond het een hollywoodgedrocht. Toen hebben we gekozen voor een dialoogvorm, waarin ze hun argumenten uitwisselden. Dat vind ik al veel interessanter dan het ene, absolute oordeel dat je doorgaans in recensies vindt.’

‘Ik mis in de traditionele kritiek de interactie, en de verklaring waarom deze ene persoon ergens over mag oordelen. In de ideale recensie maakt een recensent duidelijk waarom hij het geen goed boek vindt, maar geeft tegelijk rekenschap dat het zíjn smaak is. Literatuur beoordelen is geen harde wetenschap. Van een tafel kun je zeggen: er ontbreekt een poot, het is een slechte tafel, maar bij een boek – bij een boek kan de een op grond van dezelfde passages totaal anders oordelen dan de ander. De krant wekt de suggestie dat er een soort finaal oordeel over een boek mogelijk is, maar dat bestaat helemaal niet.’

Zichtbaarheid, transparantie en kwaliteit

‘Op internet zíe je die variëteit in oordelen. En ja, internet geeft veel meer ruimte om te illustreren, om lezers de mogelijkheid te bieden hun eigen oordeel te vormen. En het is veel sneller duidelijk wie achter de recensie zit. Als ik op jouw naam klik boven dit stuk, dan kan ik zien wat jij allemaal gelezen hebt, en geschreven, ik kan zien of we dezelfde smaak hebben. Daarmee kom ik nog een stukje dichter bij de situatie van een vriend die je iets aanraadt. Maar het interessantst vind ik de mogelijkheid tot second opinion, de lezersreacties. Alleen het bestaan ervan al onderstreept dat het oordeel in de recensie maar één mogelijk oordeel is.’

Voor hem als auteur is zijn ervaring met internet ook positiever dan met de traditionele media. ‘Ik had het idee dat recensenten online mijn boek beter begrepen. Misschien omdat ze jonger zijn, of meer kunnen met mijn onderwerp? Maar de impact van de krantenrecensie is veel groter. Elsbeth Etty kan nog steeds maken of breken – ze maakte Joost de Vries. NRC is nog steeds een instituut, het heeft gezag.’

Poignante illustratie daarvan: toen Van Veelen een aanvraag wilde doen bij het Fonds voor de Letteren voor een stimuleringsbeurs, moest hij recensies opvoeren van zijn werk. ‘Maar er stond expliciet dat dat geen stukken van internet mochten zijn, omdat die doorgaans van slechtere kwaliteit zijn. Terwijl zoveel goede stukken online staan, die zo in de krant hadden gekund! En omgekeerd lees ik soms iets in de krant dat ik denk: kom op zeg!’

Goede journalistiek in een veranderende wereld

Van Veelen verwijst naar Alessandro Baricco’s De barbaren. ‘Hij signaleert dat er iets aan het veranderen is, maar hij veroordeelt het niet. Het is gewoon een nieuwe manier van kennis tot je nemen, een nieuwe, spontanere manier om te schrijven. Niet altijd beter, maar ook niet altijd niet. Op het eerste gezicht is het een oceean van opinies, maar er zijn ook manieren om alles te filteren. Facebook speelt die rol bij mij, en niet alleen bij mij.

Weet je dat de stukken van Bas Heijne soms wel 100.000 keer bekeken worden? Begin dit jaar schreef hij een stuk over de Verlichting. 4200 woorden, zelfs voor NRC is dat lang, maar op Twitter en Facebook werd er naar gelinkt en doorverwezen, en zo zorgt de massa ervoor dat iets boven komt drijven. De krant is alweer vervangen door de krant van de volgende dag, maar op deze manier blijft zo’n essay leven. Razend interessant hoe dat werkt, en een prachtig voorbeeld van hoe het zou moeten gaan.

Dus nee: ik ben niet pessimistisch. Mensen zien wat er verdwijnt, maar niet wat er bijkomt. En dat is heel veel.’

Meer lezen?

De tips van Arjen van Veelen.

• Marshall McLuhan, natuurlijk, de onbegrijpelijke literatuurprofessor die vele decennia geleden het internet voorspelde. Het blad Wired heeft een

heiligenhoekje voor hem samengesteld, met o.a. dit artikel.

• In datzelfde blad een treffend stukje over hoe Twitter geen bedreiging is voor het ?diepe lezen?, maar juist smeerolie.

• En wellicht aardig om het diep-versus-plat-debat samen te vatten is deze 2-in-1-boekrecensie over de twee webwijsgeren Nicholas Carr en Clay Shirky. Hun visies verschillen totaal.