Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

Kees de jongen is een klassieker die nauwelijks introductie behoeft. Theo Thijssens roman uit 1923 over een Amsterdamse jongen met grootse fantasieën is Nederlands cultuurgoed. Enkele jaren geleden is het boek succesvol verfilmd en nu is er een strip. Dick Matena, grondlegger van de Nederlandse literaire stripbewerking, heeft zich na Reve, Wolkers en Elsschot over Thijssen ontfermd. Het resultaat spreekt echter weinig tot de verbeelding.

Matena (1943) is een veteraan onder stripmakers die naam heeft gemaakt in de meest uiteenlopende genres en tekenstijlen, van volwassen undergroundstrips tot Tom Poes en Donald Duck. Nationale bekendheid verwierf hij pas aan het begin van deze eeuw met het verschijnen van De Avonden, zijn bewerking van Gerard Reves klassieker. Het unieke aan Matena’s literaire bewerkingen is dat hij de tekst van de oorspronkelijke roman volledig intact laat. Deze tekst wordt integraal in de strip opgenomen, verdeeld over tekstballonnen en tekstkaders boven en onder de tekeningen.

Kees de jongen is het verhaal van Kees Bakels, elfjarige zoon van een ziekelijke schoenmaker. Het is een soort dagboek; de gebeurtenissen die erin beschreven staan zijn nauwelijks wereldschokkend, maar wel in de belevingswereld van de jongen. Thijssen weet die belevingswereld van de jongen die veel, maar niet alles, begrijpt en die constant fantaseert dat hij bijzonderder is dan hij in werkelijkheid is, meesterlijk op te roepen. Een groot deel van de charme van het boek is de spanning tussen wat het kind denkt dat er gebeurt en wat de volwassen lezer tussen de regels door kan lezen. Het is een ode aan kinderlijke onschuld en tevens een treurzang over het verlies daarvan. De nostalgie van de oorspronkelijke tekst is ook terug te vinden in Matena’s tekenstijl. Deze lijkt te refereren aan de klassieke Amerikaanse avonturenstrips uit de jaren vijftig met gestileerd realistische personages opgezet in kloeke lijnen. De omgeving is vooral strak en dwingend; in het Amsterdam van Kees de jongen lijkt elke baksteen en elke stoeptegel met een liniaal te zijn getrokken. Goed getekend, maar het maakt de tekeningen ook overvol.

Het gebrek aan rust op Matena’s pagina’s wordt niet bepaald verzacht door de enorme lappen tekst die hij eraan toevoegt. Het is een mooi idee om in een adaptatie de integrale tekst van een roman te behouden, het getuigt van respect voor de brontekst en is meteen een goede manier om kritische literatuurpuristen de wind uit de zeilen te nemen. Het probleem is alleen dat het niet werkt. Strips zijn bovenal een visueel medium, ze vertellen een verhaal door middel van beelden. Beschrijvende tekst kan daarbij helpen maar speelt zelden een dominante rol. Door alle tekst inclusief alle beschrijvingen te behouden, komt het over als een film waarin een permanente voice-over alles wat er op het beeld gebeurt ook nog eens beschrijft. Dat is niet alleen overbodig, na een tijdje wordt het ronduit hinderlijk.

Een ander probleem is de lettering. Het is een conventie in de strip dat tekst met de hand wordt geschreven, of dat er gebruik wordt gemaakt van een handschriftachtig lettertype. Het idee daarachter is dat een handgeschreven letter bij een handgetekend beeld een meer harmonieus geheel oplevert. Dit werkt doorgaans prima omdat strips zelden extreem grote stukken tekst bevatten. Wanneer een volledige roman (352 pagina’s in de editie van deze recensent) in kleine handgeschreven lettertjes wordt weergegeven, komt dat de leesbaarheid echter niet ten goede. Dit zal een van de redenen zijn waarom ‘gewone’ romans nooit in een handschriftlettertype gedrukt zijn.

Matena’s eerdere literaire bewerkingen lijden aan hetzelfde gebrek, maar daar valt tenminste visueel nog wat aan te beleven. In De Avonden is Frits van Egters een jonge Reve die rondloopt in een Amsterdam dat is ondergedompeld in stemmig grijs en sepia, een sfeer die wonderwel aansluit bij de inhoud van het boek. Die verzachtende omstandigheid is bij Kees de jongen niet aanwezig; de haast uitdrukkingsloze en onderling uitwisselbare gezichten, de achtergronden tjokvol stoeptegelrasters en kaarsrechte arceringen : het versterkt allemaal het toch al rommelige karakter van Matena’s volgepropte pagina’s. Het maakt het lezen tot een opgave en laat nauwelijks ruimte voor sfeer. Het is verstikkend, en de tekst van Thijssen gaat erin ten onder.

Het probleem is dat Matena zo veel respect lijkt te hebben voor de brontekst dat zijn eigen medium het ondergeschoven kindje wordt. En dat is jammer: Matena is een begaafd tekenaar en dito stripmaker. Vorige recensies van zijn werk bevestigen dat hij in staat is om wonderlijke, levendige boeken af te leveren. Deze zijn stuk voor stuk interessanter dan zijn matte literaire bewerkingen. Wat een mooie vermenging van Thijssens woorden met Matena’s beelden had kunnen worden is minder dan de som der delen, omdat de bewerker niet durft te bewerken. Het resultaat is een houterig, slecht leesbare adaptatie die afbreuk doet aan de ziel en de humor van het oorspronkelijke boek.

Theo Thijssen / Dick Matena
Kees de jongen
2012
496 pagina’s
€ 32,50
ISBN 9789025369125