Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

pim ziet de reus.
pim loopt naar de reus.
ik zie jou!
roept pim naar de reus.

Zo voelt dat ongeveer, leren lezen. Korte zinnen, klankzuivere woorden. Taal die aan allerlei eisen moet voldoen, omdat een zesjarig kind nu eenmaal niet in een keer kan leren dat de o in bomen anders is dan de o in bos. Schrijvers van boeken voor startende lezers zijn gebonden aan de regels van het AVI-systeem, dat bepaalt welke moeilijkheidsgraad een tekst heeft. Die regels gaan over woordengte, spellingsmoeilijkheden en leestekens. Niet over hoe plat of levenloos een verhaal moet zijn. Als je het gemiddelde boek voor beginnende lezers erbij pakt, lijkt het alsof het AVI-monster net zulke tirannieke normen voor de inhoud hanteert.
‘Het boek moet dun zijn. De tekst saai. Liefst zonder verhaallijn, maar zeker zonder spanning of humor. Een levendige karaktertekening en literaire stijl mogen onder geen beding in het boek voorkomen.’ Zoiets.

‘kijk…
juf is uit de boom.
en kip ook.

nou, nou, nou, zegt de man.
dat was me wat.

dank je wel, zegt juf.
en ze geeft de man een zoen.

(uit: Ann Lootens, Juf in de boom)

Dat hoeft niet zo. Bij Uitgeverij Lannoo verschenen al Sylvia Vandenheedes succesvolle eerste lezers-boeken over Vos en Haas, onlangs verschenen er nog twee opvallende eerste lezers-titels: De wei van Koe en Job en de duif.

De wei van Koe van Paul de Moor onttrekt zich aan de meeste kenmerken van een standaard ‘AVI-boekje’, maar bevat alleen maar eenlettergrepige woorden. Het heeft uitgewerkte karakters, thema’s als afscheid en wraak, en bevat schitterende filosofische overwegingen. Hoewel ik al geruime tijd woorden van meer dan een lettergreep kan lezen, voelde ik me geen moment te oud of te slim voor de wederwaardigheden van De Moors personages. Beeldspraak, meerduidige taal, een geïmpliceerde waarheid achter de letterlijke betekenis: De Moor laat onervaren lezers werelden achter zijn woorden ontdekken, en zo leren wat literatuur is.

‘Die nacht vindt Rat de slaap niet.

Er knaagt een klein wild dier in hem.

Ook Koe slaapt niet.

Als Koe niet snurkt en Rat niet ronkt,

is de stal veel te groot.’

Heel anders maar van even hoge kwaliteit is Evelien De Vliegers Job en de duif, een boek dat voldoet aan alle teksteisen die het AVI-systeem stelt. Job en de duif vertelt over een nuffige wedstrijdduif en een niet al te doortastend jongetje. De Vlieger weet haar personages nuance mee te geven en zich te laten ontwikkelen. Het verhaal blinkt bovendien uit in humor en spanning. De taal is, ondanks alle beperkingen, origineel.

‘dat was geen nest, zegt job.
het was een steen.
dat weet hij.
en zijn teen ook.

weet jij veel!
ben jij hier soms de duif?

wat is die kwaad.
een vogel hoort lief te zijn.
of niets te zijn.
maar boos?
wat ben jij boos, zegt job.’

De vraag is waarom het zo uniek is dat een boek voor beginnende lezers literaire kenmerken heeft. Als er de eerste jaren van het leesonderwijs alleen aandacht besteed wordt aan de technische kant van het lezen, en inhoudelijk geen kwaliteitseisen gesteld worden aan de aangeboden titels, hoe kunnen we dan verwachten dat kinderen later literatuur waarderen? Om over leesplezier als eerste, grootste en allerbelangrijkste aspect van leesbevordering nog maar te zwijgen.

Literair inzicht is het herkennen van thema’s, het duiden van gebeurtenissen in groter verband, de interpretatie van ontwikkelingen en oppikken van impliciete verwijzingen. Allemaal vaardigheden die op een bepaald moment van leerlingen verwacht worden, zonder dat ze leesmateriaal krijgen waarbij die vaardigheden nodig zijn of ontwikkeld worden. Hoe komt het dat de meeste kinderen voorspelbare rommel lezen? Er is ze in de eerste leesjaren nooit iets anders voorgeschoteld dan eenduidigheid en herkenbaarheid.

Vanaf de eerste letter moeten kinderen boeken aangeboden krijgen die bijdragen aan hun ontwikkeling tot lezers, niet slechts tot kinderen die kunnen lezen. De wei van Koe en Job en de duif zijn zulke boeken. Mooie literatuur die ook volwassenen nog iets te bieden heeft, want literatuur is niet gebonden aan leeftijd. En zelfs niet aan AVI-niveaus.