Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

Daan Stoffelsen bereidde zich voor op het debat dat op het Rotterdamse Lezersfeest gevoerd zou worden. Samen met Arjan Peters, Menno Schenke, Fleur Speet en Pieter Steinz zou hij daar praten over de verhouding recensent-lezer. De uitnodiging daarvoor voelde als een erkenning voor het werk dat de recensenten van Recensieweb doen. Het was aanleiding tot bezinning en tot getuigenis. Daan Stoffelsen over wie de recensent moet zijn.

Wie ben ik? Wie ben ik voor u? Dat was de hoofdvraag die het recensentenpodium bezig zou gaan houden. Wat is de verhouding tussen de recensent en de lezer? Welnu, ik ben de recensent, u bent de lezer, en ik schrijf recensies om u te informeren.

Dat is wat een recensent moet doen. De recensent is geen autoriteit. U mag geen definitief oordeel van mij verwachten, geen aankoopadvies voor uw laatste centen. U mag mijn recensies met vertrouwen lezen en geloven dat ik daadwerkelijk achter elk woord sta. Leg me niet in de mond dat het is zoals ik het zeg. Zet achter elke recensie een lijkt mij, relativeer mijn mening tot een individuele. Het is mijn mening, zoals u de uwe hebt. Ik ben een lezer zoals u. Ik lees ook maar boeken. Ik ben niet de verzekeringsman die u met duurdere vaktaal probeert te overtuigen. Ik ben niet de lobbyende politicus die alleen het recht van zijn gelijken verdedigt.

De recensent hoort belangeloos te zijn. Dat hoop ik te zijn door mijn enthousiasme. Ik ben de onbekende feestganger die u een halfuur kan bezighouden met mijn enthousiasme over Joe Speedboot. Ik ben – en dat is echt zo – die boekverkoper in een boekhandel in Amsterdam die in enkele zinnen de kern van een boek uiteenzet en vervolgens vertelt waarom u dat boek moet kopen. U kunt zeggen: belangeloos, maar je verdient er toch je geld mee? Dan zal ik u antwoorden: lees eens een pagina en oordeel zelf. Ga de discussie met mij aan, en vertrouw erop dat ik enthousiast ben om het boek, en niet omdat ik er geld mee verdien of met de juiste mensen bevriend wil blijven.

De recensent is enthousiast over wat hij leest, kan zich laten grijpen, maar leest ook kritisch. Ik onderstreep, kriebel onleesbare opmerkingen in de marge, formuleer gedachten bij elke plotwending. Ik neem afstand. Tegelijk probeer ik me mee te laten slepen als het boek dat toelaat. Ik stel vast dat de personages van Dan Browns De Da Vinci Code van bordkarton zijn, en de theorietjes prettig geuren maar zo weer vervlogen zijn, maar ik vraag me ook aan het einde van elk hoofdstuk af wat het volgende zal brengen. Ik ben kritisch, maar ik ben ook een lezer zoals u. Die twee dingen tegelijk zijn, en daar dan een mooi stuk over schrijven, dát is mijn opdracht. Dat mag u van mij verwachten.

De recensent maakt onderscheid. Ik bespreek boeken die zich presenteren als literair proza. Dat zijn er veel tegenwoordig. Hogere literatureluur? Aangrijpende levensverhalen? Poëtische indrukken? Randje-stoel-spanning? Het zijn allemaal romans. Ik probeer de unieke aard van elk boek op te merken, te beoordelen of het doel van een boek wordt bereikt. Dat maakt een goed boek, in zijn soort. Dat maakt het niet per definitie goede literatuur. Dat onderscheid, tussen goede boeken en goede literatuur, mag u ook van mij verwachten.

De recensent is een voorproever. Ik ben een kritische lezer van het boek dat u wellicht nog gaat lezen. Naast mijn opleiding en leeservaring is die voorsprong alles wat mij van u scheidt. U heeft wel meer te doen dan al die boeken te lezen, laat staan alle boeken die uitkomen. U maakt uw keuzes weloverwogen. U vaart niet blind op de selectie van de ene krant, maar zoekt naar andere meningen en andere titels in een andere krant, een weekblad of op het internet. U bent de kritische lezer van recensies, u bent de kritische consument, en u blijft die nog wel even.

De recensent blijft ook nog wel even. Omdat ik geloof dat u er nog wel even bent, omdat u het gesprek steeds weer zal aangaan, met mensen op feestjes, in boekhandels, op leesclubs, met uzelf en de recensent, omdat elke recensie een discussie op gang blijft brengen, geloof ik in de toekomst van wat ik doe. Misschien zijn er over vijftig jaar geen boeken van papier meer, wint Ali B. de Nobelprijs voor de literatuur en is de krant een e-voicemaildienst-on-demand, misschien hebben we dan veel meer fora waar mensen boeken en mensen toejuichen of afzeiken dan serieuze recensenten, maar kritische mensen blijven, kritische lezers blijven, en er zal altijd behoefte blijven aan een begin van de discussie. Er zal altijd behoefte zijn aan recensies. Ik hoop die de komende vijftig jaar nog veel te schrijven, en u als lezer daarbij te ontmoeten. Tot snel, in de kroeg, de boekhandel, de bibliotheek of op het internet.