Carolina Trujillo
De terugkeer van Lupe Garcia
(2009)
Meulenhoff
331 pagina's
€ 19,95
ISBN 9789029083492
Steun Recensieweb en koop dit boek bij Athenaeum (24-uurslevering)
oordeel
(4/5)
elders op recensieweb
Schaduw Toplijst AKO Literatuurprijs 2009
opiniestuk
Schaduwjuryrapport AKO-Literatuurprijs 2009: Weijts Wint
opiniestuk
Ontdekkingen van 2009: echt ontdekken is meer dan het vinden van iets nieuws
opiniestuk
andere recensies
De ervaring van een ontheemde generatie
door Anne-Fleur van der Meer, 16 oktober 2009
Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs Schaduwjury
In de jaren zeventig woedde in Uruguay een burgeroorlog tussen de regering en de radicale linkse guerrillabeweging Tupamaros. De ontvoeringen en aanslagen van de Tupamaros leidde tot het voorlopige einde van de Uruguayaanse democratie. 1973 geldt als het begin van een militaire dictatuur die tot 1985 duurde, een periode waarin veel leden van de Tupamaros werden gemarteld en vermoord, en anderen jarenlang onder slechte omstandigheden gevangen zaten.
Het decor van De terugkeer van Lupe Garcia wordt gevormd door de overblijfselen van deze militaire dictatuur. Trujillo (1970) geeft in de roman, die zeven jaar na haar bekroonde debuut De bastaard van Mal Abrigo verschijnt, een stem aan vluchtelingen die na de oorlog terugkeren naar hun geboortegrond.
Het verhaal in de roman draait rondom Lupe Garcia, een hoofdpersonage waarvoor de van geboorte Urugayaanse Trujillo in hoge mate aan haar eigen levensgeschiedenis heeft kunnen ontlenen. Lupe is net als Trujillo de dochter van een guerrillastrijder die tijdens de dictatuur gevangen werd genomen. Lupe vluchtte, net als de schrijfster zelf ooit deed naar Nederland om op vijftienjarige leeftijd terug te keren naar naar haar geboorteland. In de roman gaat Lupe na haar middelbare school weer naar Nederland om journalistiek te studeren. Iets vergelijkbaars deed Trujillo toen zij zich in 1991 aanmeldde voor de filmacademie.
Als Lupe weer terugkeert uit Nederland besluit zij een documentaire te maken over het lot van haar vader, een project waarbij ze vier oude schoolvrienden betrekt. In de loop van de roman loopt de ontwikkeling van deze documentaire uit op de ontwikkeling van een drama dat de destructieve werking van de de dictatuur op het leven van de vier kinderen pijnlijk duidelijk maakt.
De wijze waarop Trujillo de plot van het verhaal uitwerkt is fascinerend. Het plan om een film te maken, loopt uit de hand: Lupe vindt dat de groep het als tweede generatie slachtoffers, verplicht is wraak te nemen op de beulen van hun familie. Als de vier achter het adres van een oude generaal komen, huren ze een huis tegenover hem en houden hem in de gaten. Zij doen een poging het huis van de generaal met zelfgemaakte brandbommen op te blazen, vervolgens ontvoeren ze de generaal, vermoorden hem en gooien hem met treinrails op zijn rug in zee. De generaal is niet het enige slachtoffer van de tot terrorisme vervallende tieners. Er valt nog een dode en de kroon op de wraakactie is een gillende klas gegijzelde meisjes.
De extreme situaties en handelingen worden verteld met een anekdotische lichtvoetigheid en volgen elkaar in rap tempo op. Voor je het weet is een wraakplan uitgevoerd en zijn vier kwetsbare kinderen veranderd in terroristen. De ernst van dit drama wordt nooit expliciet genoemd, maar blijkt uit details die terloops aan de orde komen. De 5000 dollar beloning bijvoorbeeld voor degene die Lupe levend bij de politie aflevert, laat zien dat zij wordt beschouwd als een gevaarlijke misdadiger. Pas dan besef je hoe diep de personages in de problemen zitten en zo moet het hen zélf ook zijn vergaan. Ze werden meegesleurd door hun eigen verhaal. Tijd voor reflectie zal hen pas worden gegund als het te laat is.
Het verhaal van Lupe wordt verteld vanuit het perspectief van Gono, een van de vier oude schoolvrienden die bij het project betrokken is. Gono voorziet zijn lichtvoetige en cynische verteltrant van een grimmige, ernstige ondertoon en wisselt oppervlakkige en platte waarnemingen af met diepgaande, filosofische overwegingen. De manier waarop Gono vertelt, verraadt dat hij de waarheid niet in pacht heeft. Dit maakt hem tot een interessant, complex personage dat niet als afstandelijke verteller boven het nogal chaotisch vormgegeven verhaal zweeft, maar er zelf onderdeel van uitmaakt.
Daarbij komt nog dat Gono geenszins objectief kan zijn. Gono is actief betrokken bij de aanslagen, maar bovendien al van kinds af aan verliefd op Lupe. Hij vertelt haar geschiedenis dan ook, zoals dat een geliefde past, in de tedere, zorgzame bewoordingen.
‘Voor het donker werd en de muggen kwamen,maakte ik haar wakker en bracht haar weer naar boven. Ik gaf haar thee, water en aspirines[...] Een keer heb ik haar gevraagd of ik een snuif moest brengen. Misschien dat dat hielp. Ze had geen zin in coke, zei ze en toen begon ik me pas echt zorgen te maken.’
Respect en bewondering klinken door in de beschrijving van haar karakter, waardoor zij zelfs als zij aan het moorden slaat iets aandoenlijks heeft. Dit heeft tot gevolg dat Lupe, hoe ver zij ook gaat, ergens haar menselijkheid behoudt. Omdat je je echter tegelijkertijd bewust bent van de subjectieve benadering van Gono, wantrouw je hem als vertelinstantie. Zo roepen Lupes karakterbeschrijvingen op tot twijfel en haar daden tot extra weerzin en protest.
Dit vervreemdende effect maakt het morele oordeel van de lezer tot een beproeving. Er ontstaan vragen als: verdient een menselijke moordenaar respect, zijn terroristische daden op enige wijze te rechtvaardigen als ze worden uitgevoerd door een bewonderd karakter, kun je het een slachtoffer kwalijk nemen dat hij wraak wil nemen? Trujillo haalt alles uit de kast om om de toch altijd al moeilijk bepaalbare grens tussen goed en kwaad zo diffuus mogelijk te maken.
Trujillo weerstaat de verleiding om op deze ingewikkelde kwesties pasklare antwoorden te geven. De terugkeer van Lupe García is weliswaar een roman, maar geenszins een parabel of soap waarin morele dilemma’s in hapklare brokken worden opgediend. Trujillo houdt de tragiek van de complexe werkelijkheid in stand en dat is precies de kracht van dit boek. De gebruikte verteltechniek zorgt ervoor dat je als lezer even stuurloos raakt als de personages in het verhaal en dat je ervaart hoe het is om zélf een van de tweede generatieslachtoffers te zijn. Trujillo is door haar persoonlijke betrokkenheid bij de materie in staat diep in de personages door te dringen, en is er bovendien door goed schrijverschap moeiteloos in geslaagd deze betrokkenheid op de lezer over te brengen.
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
Het voortbestaan van Recensieweb mogelijk maken? Steun ons.
