Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

(Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs Schaduwjury)
Is het fictie of non-fictie, de nieuwe bundel Stil maar van K. Schippers, of moeten we spreken van een geraffineerde combinatie van beide? Zoals vaker het geval is bij Schippers, ook in zijn romans, krijg je de indruk dat zijn werk is gebaseerd op waar gebeurde verhalen, die hij gedeeltelijk fictionaliseert. Stil maar lijkt een titel die als geruststelling of troost is bedoeld.. ‘”Stil maar,” zegt Fran zacht, ”stil maar”’ staat er in het titelverhaal waarmee de bundel opent. Het is een sussende reactie op pijn of verdriet van een kind of geliefde.

De eenentwintig verhalen en beschouwingen in Stil maar gaan vaak over kunstenaars , zoals de Franse filmmaker Jacques Tati, schilder Willem van Althuis en schrijver Nabokov en munten uit in het beschrijven van hoogst persoonlijke en originele waarnemingen. Je zou het vermogen tot observeren en het heel precies en eigenzinnig benoemen van die observaties als het keurmerk kunnen bestempelen van dichter, essayist en romancier K. Schippers (pseudoniem van Gerard Stigter – Amsterdam, 1936).

Het is niet eenvoudig in deze bundel een overkoepelend thema aan te wijzen, en vermoedelijk is dat er ook niet. Een bezwaar kan ik dat moeilijk noemen. Coherentie wordt vaak gezien als de kracht van een begrijpelijke tekst, maar ik ervaar de incoherentie nu juist als de kracht van Stil maar. Alle verhalen en beschouwingen, waarin en passant onderwerpen als oorlog, vriendschap en liefde voorbijkomen, staan op zichzelf en vertonen ook intern weinig samenhang. Soms zoekt Schippers zijn heil in opsommingen: ‘dit moet je gewoon weten,’ lijkt hij ermee te willen zeggen, ‘doe er verder maar mee wat je wilt.’

Zo word je als lezer gedwongen Schippers’ waarnemingen en bevindingen zelf vorm te geven en de grootsheid te ontdekken in reeksen schijnbare onbenulligheden. Neem dit ‘verslag’ van een willekeurig ontmoeting en let op Schippers’ oog voor details: ‘Was vanmiddag op een bijeenkomst, waar een man liep met een zwarte ooglap. Hij had een lintje op zijn revers. Het was een ridder of een officier, twee lapjes stof zo heel verschillend gebruikt.’

De verhalen in deze bundel zijn betrekkelijk kort en het is des te opmerkelijker dat Schippers er zoveel informatie in kwijt kan. Toch maken ze geen volgepropte indruk: door de mogelijkheid voor eigen interpretaties krijgt de lezer eerder een gevoel van ruimte.Enkele verhalen zijn geïllustreerd, zoals een portret van het onderwerp bij het verslag van een zoektocht naar de immer reizende Nabokov. Bij de beschouwing ‘Dochters van Olympia’ over de Zwitsers-Roemeense objectkunstenaar Daniel Spoerri en vooral de Pools-Duitse kunstschilder Hans Bellmer, zijn nieuwgierig makende kunstwerken afgedrukt van Bellmers hand.

Intrigerend vond ik vooral het korte verhaal – mét foto – over een ontbrekend huis in een straat in Berlijn. In de Tweede Wereldoorlog was het huis compleet verwoest en in 1990 trok het de aandacht van de Franse kunstenaar Christian Boltanski (1944), die bekend is geworden met een serie grote werken die historische gebeurtenissen uitbeelden, gecombineerd met persoonlijke ervaringen. Een dergelijk procédé heeft hij op dit ontbrekende huis toegepast.

Dankzij intensief onderzoek heeft hij honderd oud-bewoners kunnen achterhalen. Aan de zijkanten van panden die het gat van het verdwenen huis omlijsten, hangen nu de naambordjes van hen die ooit in het ontbrekende huis onderdak vonden. Hun geboorte- en sterfjaren staan ook vermeld, evenals de beroepen die zij uitoefenden.

Gaten opvullen, en tegelijk weer nieuwe ruimte creëren om je fantasieën op los te laten, dat is volgens mij waar het in Stil maar voortdurend om draait. Misschien is de titel dan toch niet alleen sussend bedoeld, maar als uitnodiging om op te letten, letterlijk stil te staan om je ogen de kost te geven. Wie die verstilde concentratie kan opbrengen, wordt door Schippers beloond met een unieke leeservaring.