Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs 2011 schaduwjury
Huid en haar is een verhaal waarin onze menselijke tekortkomingen en de relaties die we aangaan met anderen centraal staan. De beschrijvingen van de karakters met hun pijnlijke eigenaardigheden zijn uitermate treffend. ‘Als ze aan haar leven denkt, denkt ze aan een kledingstuk dat haar niet meer past. Ze kan zich herinneren waarom ze het ooit heeft uitgezocht, maar ze begrijpt ook waarom ze nu iets anders wil aantrekken’, schrijft Grunberg om Lea, moeder van twee kinderen, te typeren.

Roland Oberstein is een in Amerika wonende econoom. Hij heeft een relatie met Violet, die vreemdgaat, en een ex-vrouw en een zoontje die in Nederland wonen. Hij ontmoet Lea op een congres over de Holocaust, een ‘uit de hand gelopen hobby’ waar hij graag tijd aan besteedt naast zijn wetenschappelijke onderzoek. Lea is getrouwd met Jason en heeft al een half jaar geen seks meer met hem gehad. Ze is op zoek naar verandering, al weet ze niet precies hoe. We krijgen de ernst van de situatie voorgeschoteld via Lea’s fantasieën: ‘Ze woont vlak bij Prospect Park in Brooklyn, en dan stelt ze zich voor – hier begint de dagdroom – dat ze op een koude herfstige namiddag haar kinderen steeds dichter naar de zwanen toe laat lopen tot ze met hun lichamen in het water verdwijnen en niet meer bovenkomen.’ Het blijft bij fantaseren en in plaats van bij haar man weg te gaan, zoekt ze een plaatsvervanger, iemand aan wie ze haar liefde kan geven. Hier wordt de kiem gelegd voor haar verhouding met Roland, en eenmaal op het congres hoeft ze alleen nog haar instincten te volgen:

‘Direct na aankomst had ze met de receptie gebeld en gevraagd om een extra handdoek. Ze verwachtte gezelschap, al jaren. Maar hier in deze stad, waar ze twee keer eerder was geweest, moest het maar gebeuren. Als het niet hier was, waar dan wel?’

Dit is Lea’s kant van het verhaal. De drijfveren van Roland zitten anders in elkaar. Roland beziet zijn leven vanuit een economisch perspectief, zelfs het vreemdgaan van zijn vriendin. Hij vergelijkt zichzelf, onwetend over de precieze gang van zaken, met een klant die over voldoende informatie moet beschikken om een goede keuze te maken.

‘Hem, dat is hij, Roland Oberstein. Hem moest iets verteld worden. Wil een klant de juiste keuze maken, dan moet hij over de juiste informatie beschikken. Het probleem is dat de producent en de verkoper van het product vaak meer weten dan de klant. De klant heeft een informatieachterstand die hij moet zien weg te werken. Dat althans is de theorie. Hij is een klant die nu discreet bezig is informatieachterstand in te lopen.’

Hij probeert haar uit te horen en wanneer ze vraagt waarom antwoordt hij: ‘Omdat ik van je hou. Daarom wil ik dat weten, zegt Roland. Of dat echt zo is, zou hij moeten onderzoeken. Komt behoefte aan informatie voort uit liefde?’ De keuze die hij uiteindelijk maakt, is ons inmiddeld bekend.

Het verhaal neemt een grote wending wanneer Sylvie, zijn ex-vrouw, vertelt dat ze het niet meer in haar eentje redt om voor hun zoon Jonathan te zorgen. Vanaf dit ogenblik spelen bij Roland de verwarring en schuldgevoelens dermate op dat hij niet anders kan dan terugkeren.

‘Ik moet aan mijn zoon denken. Ik heb een zoon, ik kom niet meer van hem af. Een knagend gevoel dat ergens in een arm of een voet begint en zich langzaam door je lichaam heen vreet.’

Net als Lea heeft Roland extreem liefdeloze gedachten over zijn kind, hij ziet hem als last, als een reden voor zijn omgeving om verwachtingen te koesteren. Roland besluit uiteindelijk om terug te keren en gaat doceren aan de universiteit Leiden. De hoofdstukken wisselen elkaar sneller af vanaf dit punt in het boek, waardoor we van de verschillende verhaallijnen telkens maar korte stukjes te pakken krijgen. Het gevoel begint te groeien dat het verhaal niet goed zal aflopen. Inmiddels plegen alle betrokkenen overspel; met de een, met de ander, en tegelijkertijd. De zelfdestructie die hiermee gepaard gaat is een belangrijk thema in dit boek, want naast Roland en Lea hebben de andere personages ook de neiging om een ravage te maken van hun leven. Zoals ex-vrouw Sylvie die een depressieve vriend heeft die ze niet kan verlaten.

‘Dit gaat zo niet verder. Maar wat maakt het uit? Er zijn geen nooduitgangen, dit is haar leven. Een zwijgende vriend of geen vriend. Misschien is een zwijgende vriend dan toch beter, want af en toe praat hij.’

En Jason, Lea’s man, blijkt homoseksuele gevoelens te hebben en koestert een perverse fascinatie voor een UPS-bezorger uit Guatemala die illegaal in de Verenigde Staten verblijft. Onder bedreiging hem te verraden en de belofte van een Green Card verkracht hij deze jongen wekelijks, terwijl hij zichzelf voorhoudt van hem te houden en verblind te worden door zijn schoonheid.

Grunberg beschrijft de bizarre omstandigheden waaronder het overspel plaatsvindt enigszins afstandelijk, zoals ook Lea en Roland zichzelf van een afstand lijken te beschouwen. De absurditeit die hiermee gepaard gaat vergroot de menselijkheid van de karakters. Hij doet dit zo goed dat de lezer zich optimaal kan identificeren met de personages.

De tragiek bereikt een dieptepunt, of misschien is hoogtepunt toepasselijker, wanneer Roland zich vergrijpt aan een van zijn studenten. Zijn economische instelling en afstandelijke ongevoeligheid, waarmee hij in eerste instantie denkt iedereen tevreden te kunnen stellen, zorgen uiteindelijk voor zijn ondergang. Hij verliest zijn baan en ziet geen mogelijkheden meer om verder te gaan met zijn onderzoek, zijn bestaansreden. Hij klopt aan bij Jason en vraagt hem of hij een Green Card kan regelen voor hem, want in Nederland rest hem niets meer.

‘Ik denk het wel, zegt Ranzenhofer nadat hij opnieuw een stilte heeft laten vallen. Ik denk wel dat ik kan helpen.’

Deze onheilspellende laatste zinnen van het verhaal zijn alleen al een reden om dit boek te lezen. De rollen die vanaf het begin duidelijk waren – Roland gaat vreemd met Lea, Jasons vrouw, en Jason is de zielepoot die het doet met de postbode – worden nu omgedraaid. Alsof het verhaal vanaf hier weer helemaal opnieuw kan beginnen. Aan de zelfdestructie zit geen einde, maar Roland lijkt dat niet te deren.

‘Roland Oberstein is gelukkig, zou hijzelf verklaren, omdat hij niets wil wat hij niet kan krijgen. Wat hij wil kan hij krijgen. Wat hij niet kan krijgen, wil hij niet. Zo eenvoudig is het recept voor geluk. En dat geluk uiteindelijk wellicht weinig meer is dan welbehagen, tevredenheid, de afwezigheid van lijden, stoort hem allerminst.’

Wat Roland uiteindelijk te wachten staat zal onbekend blijven, en dat geeft een ironisch tintje aan het ijzersterke einde van deze roman.