Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs Schaduwjury.

Vlak voor zijn vakantie, nog op het vliegveld, wordt auteur, journalist en classicus Arjen van Veelen (1980) overstelpt door reclameposters van energiedrankjes, frisdrankfabrikanten en telefoonproviders, die hem confronteren met een lastige vraag, die als een bom onder zijn onbezorgde vakantie ligt:

‘Zul je altijd zien. Zit ik hier met een all inclusive-bandje om mijn pols met als voornaamste zorgen dat ik geen wondjes krijg van mijn teenslippers en hoe op het luchtbedje te geraken zonder nat te worden, komt opeens de grote levensvraag: haal ik er wel alles uit?’

Deze vraag zal vele twintigers en dertigers bekend in de oren klinken, net als de andere thema’s die worden behandeld in Over rusteloosheid. In deze bundeling van twintig essays reflecteert Van Veelen, winnaar van de Jan Hanlo Klein Essayprijs 2009, met humor en ironie op alledaagse fenomenen uit de moderne cultuur, zoals Facebook, Paris Hilton, reclame, taalinflatie, tanden bleken en therapie. Hij betoogt hiermee de rusteloosheid die bij veel jong volwassenen heerst en biedt een oplossing aan.
In de enorme keuzevrijheid van onze moderne maatschappij, met internet als eindeloze dimensie zonder duidelijk begin of zelfs een laatste pagina, blijven mensen dwalen in hun zoektocht naar zingeving en vervulling.

Hoe vinden we dan toch de weg? Wat is de oplossing? Daar weet Van Veelen als classicus natuurlijk wel een antwoord op. Gebruik de kennis van de oudheid! ‘De oudheid is overzichtelijk’ zegt hij, het past in twee ‘Billies’. De canon ligt vast en zal niet meer veranderen – in tegenstelling tot de duizenden boeken en internetpagina’s waar we nu mee geconfronteerd worden en die maar blijven groeien in aantal. Alles wat je moet weten staat in de ‘Billies’, aldus Van Veelen, en deze kennis is nu nog steeds toe te passen. Denkbeelden van filosofen worden op een heel frisse manier uit hun context getrokken en toegepast op onze cultuur. Plato zou bijvoorbeeld een groot fan zijn van de nieuwe media. Hij zou ‘in de rij staan voor een iPad’ en zeker een eigen Facebook hebben. En door zijn mijmeringen over de BNN-presentator Valerio Zeno, komt hij vanzelf bij de Griek Zeno van Citium terecht (‘geluk is flow’), van waaruit hij verder mijmert over Epictetus (‘”sommige dingen heb je in de hand”, zegt hij “en andere niet”, zorgen zijn onnodig’), Seneca (‘welk doel dient dit geploeter?’) en Marcus Aurelius (‘volgens hem word je gelukkig als je zo min mogelijk onderneemt’).

Het antwoord op de levensvraag is dus: de rusteloze mens doet er goed aan te leven alsof er geen morgen meer is, er alles van te maken. Maar kies een paar dingen en hou je daaraan, want anders blijf je dwalen. Dit is kort gezegd de boodschap van de bundeling essays, maar belerend of betuttelend wordt het geen moment. Van Veelen is geen zuurpruim en waardeert een beetje zelfspot ook wel. Zijn verfrissende humor zorgt ervoor dat je blijft lachen als lezer. De samenstelling is soms wat ongestructureerd, maar dat weerspiegelt nou net het eindeloos gefragmenteerde internet. Een kleine kritische noot is wel dat niet alle onderwerpen even origineel zijn. Dat Paris Hilton niet alleen een dom blondje is, maar ook een geniale zakenvrouw en entertainster weten we nu wel.

Toch doet Van Veelen meer dan de lezer aan het lachen maken met populaire onderwerpen. In zijn essays gebruikt hij mooie stijlfiguren. Zo heeft hij voor een essay over therapie de vorm van een intake interview gekozen. In het essay ‘Verhaal van mijn leven’ gebruikt hij een verhalende stijl en strooit hij met metaforen waarvan de meesten zo clichématig en sentimenteel overkomen dat je het wel kitscherig moet vinden. Het lijkt een ironische verwijzing naar de vele serieuze autobiografieën van de laatste jaren van iedereen die iets interessants denkt te hebben meegemaakt. Het mooiste essay is ‘Autocue voor Sophie’, een pagina’s lange opsomming zonder onderbrekingen van wat echt helemaal Sophie is:

“Ik ben Sophie. Ik ben heel erg iemand die Gorgonzola eet bij het ontbijt. Ik ben allergisch voor een zeldzaam soort insect. Dat is bijna niemand. Ik hou van reizen. Later ga ik in het buitenland wonen. Dat zeggen heel veel mensen, maar ik ben iemand die het ook echt doet. Mijn motto is: ‘if you don’t like your destiny, change it.’”

Zo ratelt Sophie nog een aantal pagina’s door. Ze is de meest uiteenlopende dingen, ze leeft het leven helemaal en de veelheid van alles wat ze is maakt haar een ‘rusteloze mens’.

Over rusteloosheid heeft de nog altijd inspirerende kennis van de oudheid op een vernieuwende manier gebruikt om de actuele identiteitscrisis van verdwaalde jongvolwassenen te onderzoeken. Door deze paradoxale mix is het een opvallend frisse, vrolijke en geslaagde bundel geworden. Welke banale gewoonte Van Veelen ook oprakelt, na het lezen van het betreffende essay kijk je er heel anders tegenaan.