Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs Schaduwjury.
Vluchten voor de moordenaar van zijn vrouw, die na acht jaar weer op vrije voeten is: dat is de voornaamste reden voor Robert Andersen om tijdelijk naar de westkust van Canada te emigreren. De hoofdpersoon in Nelleke Noordervliets roman Zonder noorden komt niemand thuis komt terecht in het kleine plaatsje Horn, waar hij een huis aan het meer huurt. Al snel komt hij erachter dat de vorige bewoonster, Beverly Walker, nooit is teruggekeerd van een wandeling door de bossen en al twee jaar vermist wordt. Robert ‘Bob’ Andersen raakt geobsedeerd door haar verdwijning en gaat op zoek naar de waarheid.

Vanaf het moment dat Robert in Canada aankomt word je meegevoerd door een kabbelende stroom weinigzeggende gebeurtenissen. De locals die ten tonele verschijnen zitten zo dicht tegen stereotypering aan dat ze enige irritatie opwekken: zo is er bijvoorbeeld Sam, een ontheemde, mysterieuze Aboriginal, die zijn eigen drank stookt, en wiens eigenlijke naam ‘Smiles-At-Moon’ is. Ook Roberts buren – een echtpaar van middelbare leeftijd, zij betuttelend en uit op een affaire, hij nors en verbitterd – lijken zo uit een aflevering van Desperate Housewives te komen. Kenmerkend voor de gemeenschap in Horn is de bekrompenheid, het ‘ons kent ons-gevoel’, en de zwijgzaamheid van de inwoners wanneer het om gevoelige zaken gaat.

Robert leert steeds meer mensen kennen door zijn gewroet in het verleden van Beverly, iets waarmee hij zich niet bij iedereen even geliefd maakt. Hij hoort het verhaal van verschillende kanten en uiteindelijk trekt hij de conclusie dat Beverly binnen de gemeenschap niet echt gewaardeerd werd. Dit kwam vooral door haar opdringerige mening en overdreven enthousiasme. Robert kan maar niet begrijpen waarom niemand om haar gaf; wanneer hij haar leven reconstrueert voelt hij namelijk wel enige sympathie voor de vrouw.

Ondertussen ontmoet hij de plaatselijke journaliste Jane, voor wie zijn gevoelens langzaam beginnen te groeien. Het verhaal over Beverly en de gecompliceerde relatie met Jane dwingen hem om op zijn eigen leven – en dan in het bijzonder zijn verleden – te reflecteren. Hij peinst veel over zijn huwelijk, zijn vrouw, en de moordenaar van zijn vrouw. Door zich met Beverly en de Hornse gemeenschap te bemoeien lijken er steeds meer puzzelstukjes uit zijn eigen leven op hun plaats te vallen. Toch lukt het Robert niet goed om plaats te geven aan de dood van zijn vrouw, en het idee dat de moordenaar weer op vrije voeten loopt blijft voor hem onverdraagzaam.

Men zou verwachten dat een roman over de zoektocht naar een vermist persoon spannende passages oplevert, maar deze blijven uit. Vooral in het begin van de roman gebeurt er vrij weinig. Naarmate het verhaal vordert gaan de verschillende lijnen (de zoektocht uit het heden en Roberts eigen verleden) steeds meer parallel lopen, waardoor het geheel een stuk dynamischer wordt. Toch heb ik het gevoel dat er iets mist – al heeft het hoofdpersonage iets doorstaan dat lijkt op een persoonlijke ontwikkeling, er gebeurt verder bijzonder weinig in de roman: Robert maakt geen noemenswaardige belevenissen mee en zijn zoektocht naar de verdwenen Beverly levert ook niets op.

Het oproepen van deze leegte kan ook juist als de kracht van de roman gezien worden: wanneer Robert zijn eigen leven ontvlucht stuit hij op een lacune die zich in alle facetten van zijn nieuwe omgeving toont; de ruwe leegte van het Canadese landschap, het lege dorpje, de stereotypische personages om hem heen en het gebrek aan gebeurtenissen. Deze leemte heeft voor Robert een helende werking, zoals blijkt wanneer hij ’s ochtends vroeg gaat hardlopen:

“Verbazingwekkend weinig vogels, heel af en toe merelachtige muziek, kort en melodieus. Geen achtergrondgeruis van een weg of een stad. Niets. Het gaf een enorme ruimte. Er was iets kousenvoetigs aan de ochtend, iets rozenvingerigs aan de dageraad. De adem van de bomen was niet hoorbaar. De humus sliep nog. In de stilte dreven mijn gedachten weg als flarden mist en maakten mijn hoofd leeg. Ik ervoer geen tijd, dacht niet aan gisteren of vroeger, noch aan morgen. Het heden duurde.”

Met haar melodieuze schrijfstijl vol poëtische beschrijvingen voert Noordervliet ons moeiteloos mee naar de overweldigende natuur van het Canadese landschap:

“Op slag veranderde de troosteloosheid van de sombere, hoog oprijzende oevers en de grauwe zee in een fonkelend paradijs, groen, goud, blauw. Het zou nooit meer nacht worden of winter. Vogels floten. Door het kreupelhout ritselden dieren.”

Maar hoe mooi dergelijke natuuromschrijvingen ook mogen zijn en hoezeer Zonder noorden komt niemand thuis ook indruk maakt als evocatie van zowel fysieke als mentale leegte, als psychologische roman of queeste naar ‘het eigen ik’ is het boek mislukt, alhoewel onvoltooid misschien een betere kwalificatie is. Robert weet zijn verdriet geen plek te geven, waardoor je als lezer voornamelijk met een gevoel van zinledig gemis achterblijft.