Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

Writers on heels, of WOH!, zoals ze afgekort door het leven gaan, staan sinds 14 september 2005 – de datum waarop ze hun beginselprogramma bij Barend & Van Dorp bekendmaakten – stevig op de kaart. Ook bij Recensieweb: de boeken van oprichtsters Susan Smit en Siska Mulder werden al door ons besproken. Het manifest zelf was echter nog niet gerecenseerd. Jona Lendering bejubelt het persbericht van Writers on heels.

Het manifest van Writers on heels mag dan op het eerste gezicht lijken op een persbericht, slechts weinigen zullen zich door de eerste indruk laten bedriegen. Het is makkelijk te zien dat het in feite een goed gerichte en bekwaam uitgevoerde aanval is op de marketingtechnieken waarmee sommige uitgevers literatuur aan de man brengen. Zelden heb ik zo’n geestige parodie gelezen. Alleen Malcolm Bradbury’s Mensonge (1987; tot in het absurde doorgevoerde literatuurtheorie) en het anoniem gepubliceerde bundeltje Aanslag op de letteren (1993; zwatelende mandarijnen) hebben me even onbedaarlijk doen lachen.

Helaas is dat alweer lang geleden en daarom is de door Susan Smit en Siska Mulder geschreven persiflage des te welkomer. Met een dodelijke doeltreffendheid parodiëren ze de taal van de reclame. ‘Writers on heels’ wordt bekort tot WOH!, even schreeuwerig als Tènce! en Het Bureau Interim!. Anglicismen (‘walk-in closet’ voor ‘inloopkast’) en slagzinnen (‘inhoudelijk met een kanten randje’) ontbreken niet. Het gebruikte Nederlands is uiteraard even slordig als dat van reclamemakers:

‘De boeken van de WOH! zijn de welkome tegenhangers van chicklit. Deze beweging…’

‘Deze’ verwijst naar ‘chicklit’. Uit de rest van de zin blijkt echter dat het naar de WOH! moet verwijzen:

‘Deze beweging vormt het antwoord op de zielloze, laffe chicklit/urban fiction die louter uit effectbejag is geschreven.’

Gelukkig is het WOH!-pamflet een rijke, gelaagde tekst en is de karikatuur nog verfijnder. Zoals de tweede zin nu is geformuleerd, zonder komma na ‘fiction’, richt de nieuwe literaire stroming zich immers helemaal niet tegen chicklit, maar alleen tegen het deel dat is geschreven uit effectbejag. Deze verwarring van uitbreidende en beperkende bijzinnen is kenmerkend voor reclame, die immers probeert te overtuigen door het algemene en het specifieke te verwisselen.

Wie, door te spelen met één komma, zó efficiënt het wanordelijke taalgebruik van advertenties op de hak weet te nemen en een lachsalvo bewerkstelligt, is een groot stilist. Reve, Hermans en Mulisch moeten in Smit en Mulder hun meerderen erkennen.

De schrijfsters imiteren niet alleen het jargon, maar ook de techniek van advertenties. Wanneer reclamemakers veinzen de klant serieus te nemen, bedienen ze zich vaak van vergelijkingen, bijvoorbeeld door de prijzen van Supermarkt-A te plaatsen naast die van Supermarkt-B. Een fractie van een seconde oogt dat overtuigend, maar men hoeft de middelbare school niet te hebben afgerond om te zien dat de steekproef select is en beperkt blijft tot producten waarop de rivaal valt af te troeven.

Smit en Mulder parodiëren dit door WOH! te presenteren als antwoord op chicklit. Dat is het literaire equivalent van prijsvergelijkingen, want lager dan chicklit kan de lat immers niet liggen. Het is buitengewoon geestig dat de schrijfsters de ambities van hun collega’s, die zich er zo vaak op laten voorstaan zich te meten aan allerlei hoog-culturele inspiratiebronnen, van een contrapunt voorzien door een literaire stroming te verzinnen die de makkelijkste weg kiest.

Deze satire is echter niet alleen stilistisch zo perfect dat ze de recensent confronteert met de eindigheid van zijn voorraad superlatieven, maar stelt ook een serieus probleem aan de kaak. Steeds vaker lijken uitgevers niet het boek, maar de schrijver centraal te stellen, alsof het leesplezier minder afhankelijk is van fantasie en schrijftalent dan van uiterlijk, woonplaats, biografie, drankgebruik, inloopkast of schoeisel. Het meest geslaagde element in dit hekelschrift is dat het is geïllustreerd met foto’s van bimbettes die weggelopen lijken uit een Italiaanse televisiequiz.

Het is goed dat de twee schrijfsters de draak steken met uitgevers die hun producten verkopen als frisdrank, beltegoed of inlegkruisjes. Die nemen immers een loopje met de lezer. Hij, en niemand anders, is het die een boek interpreteert en vaststelt waar de grenzen van een literaire beweging liggen. Als het soevereine publiek een auteur tegen diens zin indeelt bij een bepaalde stroming, dan heeft deze dat te accepteren, want een schrijver die een mening geeft over zijn eigen werk, ontzegt het publiek het plezier van de interpretatie. Zo’n schrijver heeft schijt aan zijn lezers.

We mogen verheugd zijn dat de ‘Writers on heels’ in het krijt treden voor de lezer, en we mogen helemaal blij zijn dat het gebeurt voordat een lepe uitgever wérkelijk op het idee komt via een persbericht een ‘nieuwe literaire stroming’ te lanceren en dus doende de interpretatievrijheid en het plezier van de lezer om zeep helpt. Smit en Mulder leggen de vinger precies op die zere plek. WOH! is niet alleen een knappe stijloefening; het is vooral een satire die bijt.