Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

Drie grote literaire prijzen kennen Nederland en België, en nooit is een boek bij meer dan één prijs winnaar. Toch gebeurt het regelmatig dat een boek voor meerdere prijzen genomineerd wordt, en dat twee titels elkaar in de nominatielijsten van meerdere prijzen tegenkomen. Je rechtvaardigheidsgevoel zegt dan: de ene prijs voor de een, de andere prijs voor de ander. Maar zo werkt het natuurlijk niet, elke jury is onafhankelijk en heeft andere criteria. Maar zou het bij de jury van de Libris Literatuur Prijs, de laatste die uitreikt, niet een klein beetje meespelen?

De nominaties van de Libris Literatuur Prijs 2006:

• Stefan Brijs, De engelenmaker won bij de Gouden Uil de Lezersprijs. Victor Hoppe, autist en huisarts, keert na jaren afwezigheid terug naar zijn geboorteplaats. Hij brengt drie identieke baby’s mee, waarover al snel de wildste verhalen de ronde doen. Dit boek plaatst grote onderwerpen in een klein Belgisch dorp.

• Michael Frijda, Ritselingen, vertelt hoe een houthakker en zijn kreupele zoon zich samen in de totale afzondering van het bos proberen te redden. Laat zich lezen als een sprookje, hoewel de realiteit uiteindelijk ook tot in het bos doordringt.

• Elvis Peeters, De ontelbaren is een conceptueel boek waarin de angst voor vreemdelingen de basis vormt voor een gedachte-experiment. Een actueel onderwerp dus, in een vernieuwende vorm gegoten. Miljoenen vluchtelingen stromen het Europese continent binnen en ontwrichten de maatschappelijke orde.

• K. Schippers, Waar was je nou gaat eveneens over de grenzen van de realiteit heen. Hoofdpersoon Ruud laat zich door vergeelde foto’s uit zijn jeugd dusdanig meeslepen, dat hij lichamelijk ook werkelijk terug in de tijd gaat. Het verleden herleeft in dromerige herinneringen.

• Jan Siebelink, Knielen op een bed violen won de AKO-literatuurprijs en ligt inmiddels bij heel Nederland in de kast. Hans Sievez, opgegroeid in godvrezend Gelderland, raakt volledig in de ban van een reizende prediker en diens gitzwarte theologische theorieën. Zijn gezin en kwekerij gaan hier spoedig onder lijden.

• Tommy Wieringa, Joe Speedboot is meerdere malen voor prijzen genomineerd en vaak als favoriet genoemd. Hoofdpersoon Frans is een observator, een lichamelijk gehandicapte jongen die de wederwaardigheden in zijn dorp nauwgezet volgt en opschrijft. De komst van de geboren held Joe Speedboot geeft het simpele dorpsleven een heel andere smaak.

Aan de schaduwjury van recensieweb de taak om een winnaar aan te wijzen uit deze zes. Wat ons direct opviel is het grote verschil in kwaliteit van de nominaties. Grofweg konden we onderscheid maken tussen drie boeken waarvan we de nominatie meer dan terecht vinden, en drie boeken die beduidend minder van kwaliteit zijn.
De ontelbaren is zoals gezegd een soort gedachte-experiment: neem een actuele angst uit de samenleving en werk die tot in het absurde uit. Hoewel onderhoudend en soms confronterend is dit concept toch zo slecht uitgewerkt dat een nominatie volgens ons niet op zijn plaats is. Hetzelfde geldt in nog grotere mate voor Waar was je nou?, waarin de schrijver zich volledig lijkt te laten gaan in gedetailleerde beschrijvingen zonder doel of plot. Onhelder en vermoeiend. Ritselingen heeft ons inziens eveneens de nominatie niet werkelijk verdiend. De trage afgemeten vertelstijl, vermoedelijk bedoeld om het gevoel van totale eenzaamheid te versterken, haalt elke ziel uit het verhaal. Het voorspelbare plot kan daar niets meer aan goedmaken.

Over de andere drie nominaties was de schaduwjury unaniem lovend, maar de keus voor de één boven de ander bleek geen gemakkelijke. Joe Speedboot wordt alom gezien als een prijsboek, toch moest hij het al afleggen tegen Knielen op een bed violen en Ultramarijn van Henk van Woerden. Al eerder roemde recensieweb de humor en universele waarde (‘onnederlands’) van deze Bildungsroman, de grootsheid van de held Joe die een kneuterig dorp wakker schudt met zijn absurde plannen. Knielen op een bed violen is juist wel een heel Hollands verhaal, waardoor identificatie met de hoofdpersonen de lezer extra benauwt. Het is zo mooi geschreven en goed uitgewerkt dat dit boek ook een terechte winnaar zou zijn. De Engelenmaker getuigt van eenzelfde precisie, maar beslaat meerdere thema’s en kent meerdere verhaallijnen. Behalve het grote thema ethiek in de wetenschap (klonen) snijdt Brijs een discussie aan over het menselijke aspect in religie, en zet hij de beperkingen van een lichamelijke tegenover een mentale handicap. De complexiteit van de meerdere lagen, de consistentie waarmee ze zijn uitgewerkt, en de manier waarop alles uiteindelijk in elkaar grijpt in een groots slot, maakt dat wij kiezen voor De Engelenmaker als winnaar.

De Engelenmaker verdient de Libris Literatuur Prijs 2006.