Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

De Libris Literatuurprijs 2008 is gewonnen door D. Hooijer voor haar Sleur is een roofdier. Had de schaduwjury het niet voorspeld? Ze was het er in ieder geval niet mee eens.

Terwijl elders mensen naar hun dood verlangen, of naar een betere wereld, op een eiland alles uitspreken of in een dorp helemaal niets, bedrieglijk samen of onterecht eenzaam, was er rumoer rond de long- en shortlists van de Libris Literatuurprijs 2008. Overstemden engagement en de wens om genres te emanciperen niet de literaire waarde? Drie vrouwelijke auteurs, drie Vlamingen, een verhalenbundel en een graphic novel nota bene, was dat niet wat politiek correct? Merith Harkink, Bob Hopman, Marjon Kranenbarg en Daan Stoffelsen, de schaduwjury, lazen de zes beste boeken van 2007 en troffen veel politiek en correctheid, gemankeerd engagement, maar vooral één roman die wars van dat alles een literair meesterwerk is.

Engagement en stijl
Om met dat engagement te beginnen. Grote gemeenschappelijke delers doen individuele boeken geen recht, maar dit jaar vond de schaduwjury toch wel opvallende overeenkomsten tussen vier van de zes titels. Het idealisme van de hoofdpersonen ging vaak samen met hoge ambities voor het boek.

Marjolijn Februari excelleert in De literaire kring als ze de onderhuidse botsing tussen het ideaal en de praktijk van de macht beschrijft; sluipend en geestig confronteert ze met een wereld die complexer is dan haar personages vermoeden. Louise Fresco’s De utopisten is net zo goed een politieke roman, maar explicieter; de val van haar protagonist is een samenloop van vele factoren, waarbij veranderde inzichten de minst belangrijke zijn. De wereld wordt de utopisten te veel.

Marc Legendre schetst in zijn graphic novel Verder de strijd tussen schaamte, verantwoordelijkheidsgevoel voor de ander, en de oprukkende, allesonthullende media, verpersoonlijkt in een vrouw en een man, alleen op een eiland in een versleten spel van relatieproblemen. Koen Peeters ten slotte relativeert in zijn ironisch getitelde Grote Europese Roman de idee van een moderne Europese eenheid in een ontheemd verslag van oppervlakkige gesprekken, terwijl langzaam een ouder alternatief opdaagt: de intimiteit van een gezin en de gemeenschappelijke herinnering aan de gruwelen van de holocaust.

Het is bij al deze ideeën, in alle fases van uitgewerktheid, dat de standpunten van Jeroen Brouwers en D. Hooijer bijna verfrissend nihilistisch zijn. Brouwers’ hoofdpersoon beschrijft in Datumloze dagen zonder zelfmedelijden, maar allerminst onsentimenteel, de liefde en haat tussen vader en zoon, de onttakeling daarvan en van hen beiden. Zijn bijna sensitivistische stijl, het gejeremieer van de hoofdpersoon, de op een onvermijdelijk einde afrazende plot, het is een natuurlijk en meeslepend geheel.

Zoals Brouwers de sfeer van dit wankelend persoonlijk universum weet te schetsen, zo kan Hooijer met grote vanzelfsprekendheid in Sleur is een roofdier een wereld schetsen waarin standaardnormale grenzen – zelfmoord, moord, prostitutiebezoek – vervallen en mensen hun intenties hardop mogen uitspreken en bediscussiëren. Niet, zoals bij Brouwers, in een bedwelmende, immer voortronkende monoloog, maar in kraakheldere, ietwat tegendraadse stijl, met ruimte voor gevatte spreektaal.

De beste boeken van 2007?
De schaduwjury heeft met veel plezier gelezen, maar vroeg zich toch wel af wat zes beste boeken als deze zeggen van de totale productie van 2007. Er was nogal wat aan te merken op vijf van zes nominaties. Waren, met al die genuanceerde idealen, de ambities toch nog te hoog?

Zoals de veelheid aan thema’s en corresponderende personages in De utopisten resulteert in een doelloze oppervlakkigheid die pijnlijk contrasteert met de felheid van een vergelijkbare roman als Thoméses Vladiwostok! en de geconcentreerdheid van De literaire kring, zo willen de twee hoofdthema’s van Peeters – de versnipperde Europese gemeenschap en de herinnering aan de holocaust – maar niet tot één boek worden. Legendres soapachtige dialogen en hoogdravende thema’s blijven ééndimensionaal en leiden tot een teleurstellende introductie in het genre.

Februari vermaakt, zet tot denken aan, is ingenieus, maar niet scherp. Deze pijnlijke geschiedenis, die veel over onze maatschappij en machthebbers zegt, wil maar niet pijn doen. Of Hooijer dat wel doet, of ze beklemt en niet kietelt, daarover verschilde de schaduwjury van mening. Wel stelden we vast dat niet elk verhaal even sterk was, en dat met de laatste twee verhalen de tot dan toe constant volgehouden eenheid van sfeer verbroken werd.

Het zijn mindere gebreken, en het zal de echte jury er niet van weerhouden om Februari of Hooijer te bekronen, maar wij zagen maar bij één boek geen gebreken. De schaduwjury was eensgezind. Jeroen Brouwers’ Datumloze dagen moet de Libris Literatuurprijs 2008 krijgen.