Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

Marc Reugebrinks Het grote uitstel won op 29 maart de Gouden Uil 2008. De prijs van de lezer ging naar Datumloze dagen van Jeroen Brouwers. Recensiewebs schaduwjury had het anders bedacht, maar niet veel anders.

Vrouwen en literatuur hebben een ambivalente verhouding. De meeste lezers zijn vrouwen, de meeste auteurs en critici zijn mannen. Nu en dan vonkt de discussie over vrouwelijke auteurs weer op (ze schrijven slecht, ze worden door critici niet serieus genomen, ze worden te weinig genomineerd voor literaire prijzen), maar bijna nooit gaat het over de vrouw ín het boek. Als die discussie ooit gevoerd moet worden, is het misschien wel nu, nu de shortlist van de Gouden Uil uit vijf boeken bestaat die eigenlijk allemaal vrouwonvriendelijk zijn.
Recensiewebs schaduwjury, voor driekwart vrouw, voelde zich desondanks niet beledigd door de shortlist. Hoe dat kwam? We lazen vijf kwaliteitsboeken, en hadden vijf prettige leeservaringen.

A.F.Th., Het Schervengericht
Een beroemd regisseur komt in de gevangenis voor seks met een minderjarige en herkent na een tijdje in een medegevangene de man die de moord op zijn vrouw regisseerde.
Uit het juryrapport: ‘Een gedurfde en imponerende krachttoer met de tergende spanning van een filmische thriller en het symbolische gewicht van een Griekse tragedie, geschreven in een stijl die lyrisch brult en zingt.’
Recensiewebs schaduwjury is niet overtuigd dat de omvang van de roman noodzakelijk is. De auteur heeft een schitterend taalgebruik, maar zijn beide hoofdpersonages spreken ‘Van-der-Heijdens’, ze hebben geen eigen stem, waardoor er een gebrek aan realisme heerst in de roman. De structuur in Het Schervengericht is subliem, maar de naden van Van der Heijdens handwerk zijn zichtbaar, waardoor de roman aan subtiliteit verliest.

Jeroen Brouwers, Datumloze dagen
Het verslag van een vaderschap waarin de hoofdpersoon weinig goed doet, maar aan het eind toch nog de kans krijgt iets voor zijn zoon te betekenen.
Uit het juryrapport: ‘(Brouwers) schrijft hard en direct, maar ook verbluffend mooi en ontroerend. Datumloze dagen beschrijft de genadeloze ontmaskering van de schaamte. En de ontdekking dat die ontmaskering niemand verder helpt. Het is een biecht zonder absolutie.’
Een meeslepend monoloog in de stream of consciousness-vorm, een volwaardige roman in de klassieke zin van het woord. De hoofdpersoon is een nukkige klootzak die door zelfinzicht toch sympathie weet op te wekken. Brouwers haalt het thema euthanasie daarnaast uit de abstracte en ethische hoek, om het op grootse, menselijke wijze aan de orde te stellen.

Marjolijn Februari, De literaire kring
Portret van een groep notabelen in een dorp waar politieke besluiten over de schutting bedisseld worden. Hun vergaande macht heeft lang geleden al slachtoffers gemaakt, en dat komt nu uit.
Uit het juryrapport:‘(Februari) dissecteert met ingehouden woede een haute finance-wereld waarin schuldigen met de glimlach aan hun straf ontkomen. Ondertussen velt ze in meeslepende essayistische interludia harde oordelen over de staat van Nederland, de wereldeconomie en de gsm.’
Een roman over hoe wij zelf ons venster op de wereld kleuren. Het plot is ondergeschikt, van belang is de subtiliteit en het inzicht in de menselijke relaties die Februari ons toont. Voor een roman is het eigenlijk te essayistisch en te zakelijk beschreven. Interessant, maar niet meeslepend.

Marc Reugebrink, Het grote uitstel
Beïnvloedbare tiener wordt volwassen in de jaren ’70 en ’80 in een milieu van, achtereenvolgens, punkers en krakers, grootsprakige studenten en onderwijsvernieuwers, en een stripclub in het Berlijn van net voor de Wende.
Uit het juryrapport: ‘Revolutie en begeerte worden één pot nat in deze vunzige mélange van pop, politiek en seks (heel veel seks!). Het Grote Uitstel is een meeslepende trip over het verlies van jeugdidealen en een schalkse lofzang aan het tussenbeense.’
Een grote verrassing! Het grote uitstel leverde vooral in de eerste twee delen zeer veel leesplezier op. Het laatste deel is wat te geconstrueerd en kunstmatig. De vlotte, meeslepende stijl uit de eerste twee delen is in het derde deel niet langer op zijn plaats, de overtuiging ontbreekt.

P.F. Thomése, Vladiwostok!
Een communicatiestrateeg en een opkomend politicus liegen en bluffen zich door het leven zonder ooit echt te hoeven kiezen of zelfs maar luisteren.
Uit het juryrapport: ‘_Vladiwostok!_ slaat met bijtende humor een gat in de muur van de schone schijn rond politiek en media. (…) Thomése schreef een schitterende, oncomfortabele satire op hoe een bepaald wereldje zich aan ons voordoet.’
Vladiwostok! is een licht, ironisch verhaal over twee ontzettende hufters en de lege maniertjes waarmee ze zich redden in de media en politiek. Onderhoudend, vermakelijk, niet diepgaand.

Er wordt heel wat seks bedreven in deze vijf romans, en de vrouwen worden niet zelden versmald tot noodzakelijk object hiertoe. Reugebrink en Thomése zijn hier, met veel humor, het sterkst in, maar ook de mannen in de boeken van Brouwers en A.F.Th. weten van wanten. Vrouwen zijn er om overspel mee te bedrijven, of, als het echte liefde betreft, thuis te laten wachten en smachten. Februari is vrouwonvriendelijk op een heel andere manier, maar ook in de wereld die zij beschrijft speelt de vrouw een marginale rol. Het leven van hoofdpersoon Teresa is klein, misschien wel onbetekenend, en speelt zich in elk geval bij voorkeur thuis af. Haar oud-klasgenoot Ruth, die zich onttrok aan zo’n bestaan, wordt door de mannen uit het dorp volstrekt niet serieus genomen en liefst gewoon genegeerd. Hierin vinden de vijf titels een opmerkelijke gemene deler, maar de mate van vrouwvriendelijkheid kun je moeilijk tot criterium maken.

Maar wat dan wel? Alle vijf de boeken hebben hun kwaliteiten, zijn allemaal op eigen wijze geslaagd of minder geslaagd. Omdat er geen titel met kop en schouders boven de rest uitstak, is het uiteindelijk een kwestie van kwaliteiten en gebreken turven gebleken. Het vermakelijke Vladiwostok! valt als eerste af, omdat we het boek te licht, te weinig gelaagd, bevonden om een literaire prijs te winnen. De haken en ogen aan Het schervengericht (zoals eerder genoemde ‘naden van de constructie’ en gebrek aan eigen stem van de personages) wegen ook te zwaar om het tot winnaar te maken. De literaire kring, als derde, plaatst zich buitenspel doordat de plot te weinig om het lijf heeft om de lezer mee te nemen, en is daardoor te weinig roman en te veel essay. Ondanks groot enthousiasme onder alle juryleden, vonden we Het grote uitstel toch iets teveel gebreken vertonen en te onvolwassen om de Gouden Uil te verdienen. We hopen van harte dat het de prijs van de lezer wint. Datumloze dagen, ten slotte, verdient de Gouden Uil 2008 vanwege een boeiend en origineel plot, sterke karaktertekening en stilistisch vakmanschap.

Datumloze dagen van Jeroen Brouwers verdient de Gouden Uil 2008.